VIẾT TIẾP VỀ TRỊNH CÔNG SƠN

Có rất nhiều con đường dẫn đến âm nhạc. Đó có thể là một con đường thật ngắn như khi vừa chào đời, đã được nuôi nấng trong bầu sữa của lời ru câu hò ; có thể là một con đường thật dài, khi một ngày, trong một hoàn cảnh nào đó, chợt nghe một bài hát, một bản nhạc mà giai điệu và ca từ quá hợp với tâm trạng, rồi thì bạn bè với âm nhạc là vì thế .Con đường đó cũng có thể là một ngõ tắt, qua trung gian của một ai đó. Chợt nhớ đến người bạn tên Nhân, Nhân rất thích Nhã Thuỳ, và khi biết Nhã Thuỳ thích bài "gởi gió cho mây ngàn bay " của Đoàn Chuẩn - Từ Linh, Nhân cũng tập nghe, và rồi riết thành ở đâu cũng nghêu ngao "gởi gió cho mây ngàn bay, gởi bướm muôn màu về hoa ", thậm chí cả khi Nhã Thuỳ đã chia tay, lên xe hoa với một người khác, thì thỉnh thoảng khi gặp lại, trong một góc thênh thang của đời, vẫn nghe Nhân hát, lời hát như tự nói với chính mình : "nhưng thôi tiếc mà chi, chim rồi bay, em rồi đi..."

Con đường đến với âm nhạc của tôi là qua mẹ, qua cậu dì. Không hiểu sao, mẹ thuộc rất nhiều bài nhạc tiền chiến, nhạc của Phạm Duy, và nhất là Trịnh Công Sơn. Đó có lẽ là một trong những thứ quý giá mà những thăng trầm của cuộc sống khắc nghiệt không thể làm phai mờ trong ký ức của mẹ. Cũng tự nhiên và thực tế như giòng sữa mẹ nuôi nắng tôi, âm nhạc, và nhất là những ca khúc tiền chiến, Trịnh Công Sơn cũng đi vào trong tâm hồn như vậy. Có lần, một thầy giáo cũng trạc tuổi mẹ, đã ngạc nhiên khi thấy tôi lại có thể biết và nhớ rất nhiều những bài hát tiền chiến, nhạc Trịnh như thế.

Thời gian gần đây, những luận bàn về âm nhạc của Trịnh Cong Sơn không còn sôi nổi như ngày nào, dù những dòng nhạc của nhạc sĩ tài hoa này vẫn được hát ở nhiều nơi. Điều người ta nói nhiều hiện nay, nhất là trong blog và trong những trang web của người Việt hải ngoại, đó là việc phân tích, thậm chí lên án, xem Trịnh Công Sơn = T.C.S = Thằng Cộng Sản (theo một blog, trích câu nói trong lúc trà rượu của Bùi Giáng " ; hoặc phân tích những ca từ trong bản nhạc "Bài ca dành cho những xác người " mà Trịnh công Sơn đã sáng tác từ những cảm nhận từ biến cố thảm sát tết Mậu Thân 1968 ở Huế, để khẳng định ông bị tư duy của Marxsime trong câu hát :

Xác người nằm trôi sông, phơi trên ruộng đồng
Trên nóc nhà thành phố, trên những đường quanh co.
Xác người nằm bơ vơ, dưới mái hiên chùa
Trong giáo đường thành phố, trên thềm nhà hoang vu

Mùa xuân ơi, xác nuôi thơm cho đất ruộng cày
Việt Nam ơi, xác thêm hơi cho đất ngày mai
Đường đi tới, dù chông gai
Thì quanh đây đã có người

Hai câu hát bị cho là tư tưởng duy vật biện chứng, xác nuôi thơm cho đất ruộng cày và xác thêm hơi cho đất ngày mai là sánh ví coi thường sinhmạng con người, coi cái chết bị thảm sát ở Huế là rất "bình thường để rồi trở thành một thứ phân bón cho đất thêm phì nhiêu ". Từ đó, qui kết khuynh hướng thân cộng sản của Trịnh Công Sơn thành việc ông "đồng loã, thoả hiệp, bênh vực cho nạn thảm sát".

Sao không nghĩ rằng : Trịnh Công Sơn chỉ là một nhạc sĩ, người sống với những xúc cảm , và rồi ông bị ảnh hưởng bởi học thuyết của Phật Giáo về luân hồi, về cái vòng luân chuyển của đất trời, con người , và điểu ông chống lúc đó là cuộc chiến gây những tang thương. Thì không lạ gì, trong ca từ đó, ông nhìn nhận những thương đau đầy chết chóc, đầy "xác người ", và ông hy vọng, những người đó còn nằm lại trong quê hương này, để như hạt thóc, hạt gạo sinh ra từ những mảnh đất đẫm máu đó, họ tiếp tục hiện diện và song hành với lịch sử Việt Nam. Phải chăng đó là ý nghĩa của ca từ : Đường đi tới, dù chông gai,thì quanh đây đã có người . Nếu nhìn nhận như thế, thì rõ ràng ông chỉ là một nhạc sĩ, thuần tuý, ông không phải là nhà chính trị. Đừng vội qui kết ông đồng thuận, thoả hiệp với thảm sát vào thời điểm ấy.

Có thể, âm nhạc phản chiến của ông bị lợi dụng để làm công tác chính trị. Nhưng đừng qui kết ông. Bởi vì, có lẽ, trong tâm tưởng, ông chỉ than khóc và nhạc hoá những cảnh đời ông chứng kiến hàng ngày. Ông vẽ đời bằng âm nhạc. Và chỉ muốn dùng lại ở đó. Và vì vậy, khi đánh giá ông, hãy đánh giá âm nhạc. Nếu như vậy, sẽ thấy mình từ tâm , độ lượng hơn, chắc vậy, vì ai có thể giận dữ khi lắng nghe một ca từ "yêu em, yêu thêm tình phụ! Yêu em, lòng chợt từ bi bất ngờ "

TẢN MẠN VỀ ÂM NHẠC TRỊNH CÔNG SƠN

Khi những cơn mưa của Sàigòn cứ chợt đến chợt đi một cách vô định, người ta dễ dàng để cho tâm hồn mình như chùng xuống, rồi thẫn thở hoà trong những giọt mưa đua nhau rớt xuống đời. Những lúc ấy, những bài nhạc viết về cơn mưa dễ gợi những cảm xúc hơn !

Mỗi nhạc sĩ có những cách nhìn, cách mô tả về cơn mưa khác nhau trong âm nhạc của họ. Với Trịnh Công Sơn, tác phẩm đầu tay « Ướt mi » là gợi hứng từ một khung cảnh « ngoài kia mơi rơi rơi » như thế. Tôi thích âm nhạc Trịnh Công Sơn (có lẽ cũng như nhiều người khác, ) bởi ca từ phong phú, cung nhạc trong trẻo và dung dị. Vì vậy, khi nghe một người bạn nhận định về những bước ngoặc « chính trị » trong cuộc đời của Ông, và cùng với bình luận đó, họ gắn âm nhạc vào quan điểm chính trị, tôi nảy sinh ý tưởng muốn tìm hiểu về động cơ sáng tác của Trịnh Công Sơn.

Sáng tác âm nhạc, hay những tác phẩm văn học, thơ ca, hội hoạ hoặc điêu khắc, đôi khi đến từ những ý tưởng đã ấp ủ lâu năm, nhưng cũng không ít đến từ những cảm xúc của người nghệ sĩ trước một không gian, một biến cố hay một hoàn cảnh về sự vật hay con người. Dù là những ý tưởng thai nghén lâu năm, hay những cảm xúc mãnh liệt chợt trỗi dậy trong một thời điểm nào đó, thì tựu trung, chúng đều có một nguồn gốc khởi phát, đó là khả năng tinh tế trong cảm thụ của người nghệ sĩ, những giá trị có thể đến một cách ngẫu nhiên.

Nếu đã có sự liên hệ trong một cách nào đó với xúc cảm, thì những ý tưởng về nghệ thuật đó có thể xuất hiện bất chợt như một cơn mưa rào mùa hạ, chợt đến, chợt đi. Nó cũng có thể thật sâu sấc, rả rích như những cơn mưa thu ; có thể thật sâu sắc trong những cảm nghiệm, nhưng lại hời hợt trong những ý niệm triết lý hay chính trị. Người ta thường lấy tiêu chuẩn : Chân, Thiện, Mỹ để đánh giá về một tác phẩm nghệ thuật. Nhưng cái Mỹ của hội hoạ, là bố cục không gian, phối hợp màu sắc, phận độ sáng tối .v.v. , thì không có mẫu số chung với những khái niệm đẹp của âm nhạc, vốn được lượng đĩnh bởi những âm giai và cung bậc. Phải chăng, cũng có thể hiểu như thế, nếu lấy những tiêu chuẩn của quan điểm chính trị, để đánh giá về một con người nghệ sĩ, mà những sáng tác của họ có thể đến bất chợt bởi những cảm xúc. Hay nói cách khác, liệu có qúa khắt khe, nếu lấy cuộc sống của một người nghệ sĩ, để thẩm định và qui kết những giá trị nghệ thuật của những tác phẩm của họ ; những cách thức lượng định như thế, phải chăng sẽ hoàn toàn không thể có những ngộ nhận ?!

Quan điểm chính trị của Trịnh Công Sơn, như có người đã nhận định bởi những những hành vi phản chiến, cũng như hành động hát trên đài phát thanh ngày 30/4/1975 nhạc phẩm "nối vòng tay lớn", như một khuyến cáo chính trị, dù được diễn dịch qua âm nhạc, về sự chấm dứt chiến tranh , thì tất cả những điều đó, không thể là tiêu chuẩn để đánh giá về tính giá trị của những sáng tác âm nhạc của ông.

Trái lại, điều phải nói đến, đó là sự phổ biến và sức tồn tại của những sáng tác âm nhạc trải qua những biến động chính trị của thời cuộc trong âm nhạc Trịnh Công Sơn. Từ tác phẩm đầu tay "ướt mi " của những năm đầu thập niên 60, cho mãi đến tận hôm nay, những bản tình ca của TrịnhCông Sơn vẫn còn được vang lên. Phải chăng, điều đó không thể nói lên rằng, những bản nhạc của ông vẫn tìm được sự đồng cảm của người hát, cũng như vẫn gây nên những xúc cảm nơi người nghe ? Nếu một tác phẩm có khả năng làm thăng hoa những xúc cảm của rất nhiều người, qua nhiều thế hệ và ý thức hệ chính trị, chẳng lẽ điều đó không đem lại một thông điệp phản ánh một chút giá trị nào sao?

Trịnh Công Sơn đã ra đi, và những sáng tác âm nhạc là những kỷ vật ông để lại cho đời. Chúng ấp ủ những trăn trở về tình yêu, về cuộc sống, về hiện tình đất nước với những thăng trầm, chúng chuyển tải những thông điệp của những vùng kỷ niệm, nên thơ ... Hãy để chúng hoàn thành tâm nguyện là chuyên chở những giá trị nhân bản yêu thương. Phải chăng đó là thông điệp đã được gói ghém cách tinh tế, thiết tha trong những ca từ "ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau".

TUỔI THƠ

Chuyện bắt đầu bằng một lời đề nghị của nhóm bạn trẻ : đi ăn kem ở Hồ Con Rùa. Vòng xoay chung quanh Hồ Con Rùa với những tán cây già, đã từng một thời đi vào giai điệu của Phạm Duy "con đường Duy Tân, cây dài bóng mát ", giờ bị bao bọc bởi những toà nhà cao tầng, chỉ chừa lại một khoảng không gian duy nhất nơi bờ hồ. Bạn bè tôi vẫn thường ra đây ngồi chuyện vãn, trong lúc nhâm nhi những thìa kem mát lạnh để trong trái dừa , và quan sát dòng xe cộ lượn lờ qua vòng xoay này.

Chuyện tưởng cũng sẽ như mọi lần, nếu hôm đó, chúng tôi không bất ngờ gặp một "vị khách ". Đó là một bé gái, khoảng 6 tuổi. Cô bé cắt ngang câu chuyện của tụi mình bằng một lời van xin nài nỉ đến nao lòng. Nhìn vào đôi mắt trong veo kia, không ai nỡ chối từ lời van nài đó. Anh bạn đi cùng nói đừng nên cho gì cả, vì có những người lớn lợi dụng trẻ em, bắt chúng nó đi xin tiền, và hành hạ nếu chúng không thể kiếm được trăm ngàn mỗi ngày, và rồi, đàng khác, để giúp đỡ cho người hành khất như thế, đã có sở Thương Binh Xã Hội lo rồi. Với tôi, mọi chuyện không đơn giản như vậy.

Trước hết, là những người lớn ngược đãi và lạm dụng trẻ em để trục lợi. Họ có thể là cha mẹ của những đứa trẻ đáng thương này, hoặc là những người "chăn trẻ" để hành nghề hành khất, như có một phóng sự đã từng gióng lên tiếng báo động với những điều tra tỉ mỉ về sự ngược đại, hành hạ nếu lũ trẻ không tìm đủ số tiền họ quy định từng ngày. Hình như Cicéron có nói một câu :"người với người là chó sói ". Chua chát thật! Nhưng có lẽ chỉ có con người mới nghĩ ra được những phương cách hành hạ đồng loại. Sói có thể xé xác một giống loài khác vì bản năng sinh tồn, nhưng không nghĩ ra được những cách để hành hạ, để mua vui trên những nỗi thống khổ của giống loài. Những người lớn tán tận lương tâm kia, họ không biết rằng, họ đã vô tình giết chết tuổi thơ trong sáng, hồn nhiên của những đứa trẻ, khi dạy cho chúng cách "bài bản " phải nói thế nào, phải khóc lóc, van nài, lạy lục làm sao để trình diễn một tình cảnh đáng thương. Đó là chưa kể, không được học hành, mà chỉ lo luyện tập một kỹ thuật đễ đánh lừa lòng trắc ẩn của người khác, những đứa trẻ này (và là người lớn của ngày mai), sẽ ảnh hưởng thế nào trên hành vi xã hội ???

Đàng khác, nói để cho sở TBXH lo cho chúng, thì các viên chức của cơ quan này phải có bao nhiêu người để lo cho xuể. Lại nữa, Th cũng chẳng có niềm tin vào sự giúp đỡ của họ. Báo chí còn vẫn phanh phui những vụ cắt xén tiền cứu trợ bão lụt, thiên tai của người bần cùng để trục lợi, làm giàu, liệu họ có thể tận tình giúp đỡ ???

Điều cuối cùng phải nói là thái độ của tụi mình nữa. Cho, thì một cách nào đó, tiếp tay cho những người tán tận lương tâm kia tiếp tục dùng trẻ để làm phương tiện kiếm sống mà không cần vất vả lao động ; từ chối, hình như càng ngày sẽ càng chai đá lòng trắc ẩn, tự mình có thể bào chữa, mình đã làm đúng, vì cho là tiếp tay cho mấy người kia. Hình như chúng tôi bị đặt trước những câu hỏi khó khăn của cuộc đời.

Tôi khẽ làm hiệu cho Thảo, một bạn trẻ ngồi gần bên. Thảo hiểu ý, chậm nhìn cô bé và nói : Em có thích ăn kem không? Mắt cô bé sáng lên : con muốn, nhưng con cũng xin cô cho con ít tiền, vì không có đủ mẹ con sẽ đánh con. Nói rồi, cô bé xắn tay áo, để cho chúng tôi thấy một lằn roi còn vằn đó, thâm tím trên đôi tay khẳng khiu với làn da sạm cháy vì nắng. Thảo gọi cho cô bé một kem dừa, và trao cho cô bé số tiền thật nhỏ. Khi người phục vụ đưa trái dừa ra, cô bé ngại ngần nhìn Thảo : con cám ơn cô, con mang trái dừa này cho con bé kia ăn nữa được không cô, nó chưa bao giờ được ăn kem! Câu nói như một ánh chớp chợt loá lên giữa bầu trời của đêm tối bão bùng. Bên trong cảnh đời nghiệt ngã kia, vẫn còn đó lòng trắc ẩn và tình yêu! Điều này đẹp thật, cô bé hành khất nhỏ ạ!

Tôi hạnh phúc hơn em, vì cho đến lúc này, chưa bao giờ cha mẹ dùng đến roi đòn để quất lên người những ngọn roi đau điếng. Tôi vẫn nhớ lời ba thường nói với mẹ " đừng dùng roi đánh con em à! Con chỉ là đứa trẻ, nó không thể nào suy nghĩ chín chắn như người lớn. Chính mình, để có những suy nghĩ đúng, mình cũng đã từng trải qua những sai lầm ". Nhiều lúc nghĩ về cha, nhớ lại những câu chuyện quá khứ, tôi vẫn nghĩ, sao cha không để mẹ phạt cho mình vài roi, có lẽ mình sẽ không ray rứt về những lỗi lầm hơn là cha mẹ đã tha thứ và nhẹ nhàng khuyên dạy như thế. Hôm nay gặp cô bé hành khất này, mới biết thêm một lần nữa rằng : hạnh phúc của tuổi thơ là có cha mẹ yêu thương, có gia đình như một tổ ấm!

Chỉ một lời cầu nguyện cho cô bé hành khất kia, và qua em, cho những đứa trẻ đang bị ngược đãi, hành hạ : mong cuộc đời, dù quá cay nghiệt với em, đừng cướp lấy đi những ánh sáng cuối cùng của tình yêu còn le lói trong tâm hồn của em!